დედაქალაქი და მისი ტოპონიმები


      ავლაბარი, ვაკე, დიდუბე, ნაძალადევი, „ოქროს უბანი“ და სხვა... ამ სახელებს ყოველდღე ვიყენებთ და არც ვუფიქრდებით – რას ნიშნავს, როდის გაჩნდა და საიდან. ზოგიერთი ტოპონიმის წარმოშობა ცნობილია, ზოგთან დაკავშირებით, მხოლოდ ვერსიები არსებობს...


ავლაბარი

      ბევრ ადამიანს აინტერესებს – მაინცდამაინც ავლაბარი რატომ აირჩიეს საპრეზიდენტო რეზიდენციის ადგილად, მით უმეტეს, რა დასამალია და, ეს უბანი თითქმის არასდროს განეკუთვნებოდა პრესტიჟულთა რიგს.
      ვერ ვიტყვი, რომ ხელისუფლების არჩევანი ისტორიული მიზეზებითაა ნაკარნახევი, თუმცა შესაძლოა, ასეც არის, რადგან თავის დროზე, თბილისის ამ უბანს გამორჩეული მნიშვნელობა ჰქონდა. აქედან გამომდინარეობს სიტყვა „ავლაბრის“ ეტიმოლოგიაც.
      თავდაპირველად აღვნიშნავ, რომ დღეს, პრაქტიკულად, ყველა ქვეყანაში არსებობს საპრეზიდენტო შენობა-სასახლე ანუ რეზიდენცია, რომლის ქართულ შესატყვისსაც ჩვენში „დარბაზი“ წარმოადგენდა: „დარბაზი“ – არს სახლი, დიდი სამეფო სამყოფი“, – ვკითხულობთ სულხან-საბას ლექსიკონში.



      უკვე ორი საუკუნეა, რაც ქვეყანაში აღარ არსებობს სამეფო დინასტია, მაგრამ დამოუკიდებელ სახელმწიფოში საპრეზიდენტო მმართველობაა და ამიტომაც, საპრეზიდენტო დარბაზიც უნდა არსებობდეს, თან, ჩემი აზრით – სწორედ ავლაბარში. ეს ადგილი თითქმის მთელ თბილისს გადმოჰყურებს და, რაც მთავარია, სწორედ ისტორიული თვალსაზრისით, შესაფერისია: თუნდაც ის ფაქტი რად ღირს, რომ მეფეთ მეფე თამარს თავისი „ისნის დარბაზი“ სწორედ ამ ადგილას ჰქონდა! დღევანდელი ავლაბრის ტერიტორია, თუნდაც ვახუშტი ბატონიშვილის ხანაში, როგორც უბანი, არსად მოიხსენიებოდა. თავად ვახუშტი წერს: „...ხოლო ტფილისი არის სამი ქალაქი – ტფილისი, კალა და ისანი“. მეფეთ მეფე თამარს ისანში რომ ჰქონია საყდარი (სამეფო სადგომი), სწორედ ამ ისანში იგულისხმება დღევანდელი ავლაბარი: „მეფეთ მეფისაგან მეფედ ქმნილსა თამარს ქალაქსა შინა ტფილისსა, საჯდომსა მათსა, ციხესა ისანს, ყოვლითურთ სამოთხის მსგავს სამყოფი...“ („ქართლის ცხოვრება“, ტ.2) და კიდევ, ერთი ციტატა: „...ხოლო აწ უწოდებენ ოთხივ ქალაქთა ან ტფილისს, სეიდაბადს და ისან-ავლაბარს და გარეთუბანი არს ტფილისისა“ („ქართლის ცხოვრება“, ტ.4).
      როგორც ძველი ისტორიული წყაროებიდან ჩანს, თავდაპირველად, ავლაბარი არა დასახლება, არამედ სახელდებული ობიექტი გახლდათ და ისიც ნათელია, რომ ეს ობიექტი – სამეფო სასახლე იყო: „ისნის ციხეში იყო სამეფო სასახლე“ (იქვე).
      ბუნებრივია, სამეფო სასახლეს ხალხი მოიხსენიებდა, როგორც მთავარს, პირველს. „ავლაბარ“– არაბული სიტყვა გახლავთ და სწორედ პირველს, მთავარს, სასახლეს ნიშნავს და შედგენილი ნაწარმოებია: „ავალ“ – პირველი, მოწინავე, მთავარი, „ბარ“ – სასახლე (აქვე გავიხსენებ გვარს – „ავალიანი“ და მის ანალოგს – „პირველი“).
      დაბოლოს, აღვნიშნავ, რომ არსებობს განსხვავებული ვერსია – თითქოს ეს სიტყვა ასე იშიფრება: „ახვალ აღმართს და იქ – ბარია...“

ნოდარ კოჭლაშვილი. №23; 4.06.2009; ჟურნალი „გზა“.



* * *


      თბილისი თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით, უძველესი დროიდან, მთელი კავკასიის გულს წარმოადგენდა. ბუნებრივია, სწორედ ასეთ რეგიონში ადრეული საუკუნეებიდანვე უნდა გაჩენილიყო დასახლებები. თან, არა მარტო გოგირდოვანი წყაროების მიდამოებში, არამედ მის გარე სანახებშიც, რასაც არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული ნივთებიც ადასტურებს.


დიდუბე

      ის გარემოება, რომ თბილისის სანახებიდან ერთ-ერთი უძველესი დასახლება დიდუბე იყო, ამ სახელის ეტიმოლოგიიდანაც ჩანს. თუ კონკრეტულად სად იყო ეს დასახლება, ამის შესახებ ცნობებს გვაწვდის ვახუშტი ბატონიშვილი „...ხოლო ტფილისის სამჰრ-აღმოსავლეთით არს მინდორი დიდუბისა, რომელსა პირველ ეწოდა „ცხენის ტერფი“.
      „მინდორი“ გასაგებია, ხოლო თუ რატომ ეწოდა „ცხენის ტერფი“, ამის შესახებ ვახუშტი არაფერს გვამცნობს. სამაგიეროდ, ისიც გვიდასტურებს, რომ დიდუბე უძველესი დროიდან არსებობდა. კიდევ ერთი ციტატა: „ოდეს ლტოლვილნი ნაბუქოდონოსორისაგან მოსულნი ჰურიანი დასხა აქ მცხეთელ მამასახლისმან და ყვნა მოხარკედ, კვლად გრდანი, მარტყოფი, ლილო, დიდუბე, სამგორი“ („ქართლის ცხოვრება“). ამგვარად, სწორედ „ჰურიათა დასხნის“ დროს მიაწერს აქ ჩამოთვლილ დასახლებებს, მათ შორის დიდუბეს, ვახუშტი ბატონიშვილი. და თუ როდის „დასხდნენ ჰურიანი“ ქართლში, ეს კარგადაა ცნობილი.
      ქართლის გაქრისტიანებას ყოველივე წარმართულის განადგურება მოჰყვა. თუმცაღა, ქართულმა ლექსიკამ კერპთაყვანისმცემლობიდან ზოგიერთი სახელი შემოინახა.
      არც ქართული განმარტებით ლექსიკონში და არც სულხან-საბა ორბელიანთან სიტყვა „დიდუბის“ განმარტება მოცემული არ არის, ხოლო ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში გამოყენებულია ვახუშტი ბატონიშვილის განმარტება: „დიდუბე – დიდი უბე“. სულხან-საბას მიხედვით: „უბე – სიღრმე, უბე ნავისა“. მაგრამ ეს ვერ ხსნის „დიდუბის“ ეტიმოლოგიას, რადგანაც მინდორს, თანაც დიდს, „უბეს“ არ დაარქმევდნენ. ამგვარად, ამ მონაცემებით აღნიშნულ სახელს ლოგიკურად ვერ ამოვხსნით.
      ამოცანის ამოსახსნელად საინტერესო მასალას გვაწვდის „ქართლის ცხოვრების“ ერთი უცნობი ავტორი. მოვიტანთ ციტატას, რომელიც გამოყენებული აქვს ივანე ჯავახიშვილს თავის ნაშრომში – „ქართველი ერის ისტორია“: „ტფილისის მიდამოებში, „სანახებსა ტფილისისასა“ დასავლეთისაკენ XII ს. იყო „დიდოვბე“ და სწორედ „სრასა დიდოვბისასა“ გადახადეს დიდებულად თამარ მეფის ქორწილი. ამგვარად, „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანის“ ავტორი სიტყვა „დიდოვბეს“ წერს.
      როგორც ჩანს, ეს უძველესი ფორმაა „დიდუბისა“, რადგან მანამდე არც ერთ ავტორს „ქართლის ცხოვრებაში“ მოხსენიებული არა აქვს. აქედან გამომდინარე, ცფიქრობთ, „დიდუბის“ წარმომავლობა ასეთია: ქრისტიანობის გავრცელებამდე ე.წ. დიდოვბეს მინდორზე უნდა ყოფილიყო წარმართული სალოცავი, ღვთაება დიდოვბეს სახელით; სავარაუდოა, რომ ეს ღვთაება იყო მდედრი ნაყოფიერებისა და გამნრავლებისა და აი, რატომ მოგეხსენებათ, მეგრულმა დიალექტმა ქართველურ ენაზე „ფუძე ენის“ უამრავი უძველესი სიტყვა შემოინახა პირვანდელი სახით. „დიდოვ“ – „დედას“ ნიშნავს; რაც შეეხება „ბეს“ – ის უცხოენოვანი წარმოშობის უნდა იყოს. ცნობილია – ყველა დამპყრობელი ცდილობდა, დაპყრობილთათვის თავს მოეხვია საკუთარი რელიგია, ბუნებრივია, ასე იქცეოდა აქემენიდური ირანიც, რომელიც ჯერ კერპთაყვანისმცემლობას, ხოლო შემდგომ, კათაკმევლობას მისდევდა. იმ ხანებში ირანელთა ღმერთებს ეწოდებოდათ: „ბა“, „ბე“, „დაბო“. ბუნებრივია, თავს მოხვეულმა სარწმუნოებამ გარკვეული კვალი დატოვა, ამ შემთხვევაში – ტოპონიმის სახით. აღნიშნული ფუძე სხვა სიტყვებშიცაა შემორჩენილი: „ბაგინეთი“, „ბაღდადი“ (რაც ნიშნავს – „ღმერთის ბოძებული“), „ბაგა“ („გა“ ადგილს ნიშნავს). ამგვარად, „დიდოვბე“, „დიდობე“ – „დედის ღვთაებას ნიშნავს.
      დიდუბის მინდორში, სადაც უძველეს დროს, წარმართული – დედის ღვთაების სამლოცველო უნდა ყოფილიყო, შემდგომ, ღვთისმშობლის ტაძარი აიგო. საბოლოოდ კი უბანს სახელად „დიდუბე“ შემორჩა. ყოველ შემთხვევაში, ამ ვერსიას, ვფიქრობ, არსებობის უფლება აქვს, ისევე, როგორც ნებისმიერ სხვას, რომელიც გარკვეულ ისტორიულ ცნობებსა და არგუმენტებს ეყრდნობა.

ნოდარ კოჭლაშვილი. №24; 11.06.2009; ჟურნალი „გზა“.


* * *

ნახალოვკა

      მიუხედავად იმისა, თბილისის ამ უბანს დღესაც ნაძალადევი ჰქვია, ბევრი ჩვენი თანამოქალაქე კვლავ ძველ სახელს – ნახალოვკას ეძახის.
      უცნაურია – რატომ დაერქვა ამ უბანს მაინცდამაინც რუსული სახელი „ნახალოვკა“?
      ეს რაიონი ძირითადად, XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, კერძოდ 60-იან წლებში, თბილისი-ხაშურის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ ყალიბდებოდა. იმ ხანამდე ეს ტერიტორია დაუსახლებელი იყო და თბილისის მოსახლეობის ინტენსიური ზრდაც სწორედ მაშინ დაიწყო. საქართველოში, ისევე, როგორც მთელ რუსეთის იმპერიაში, ბატონყმობა გაუქმდა (1864 წ.), რამაც უმიწაწყლო გლეხების ქალაქში საცხოვრებლად გადასვლა განაპირობა. ამ პერიოდშივე იწყებოდა მცირე საწარმოების შექმნა, რომელთაც მუშახელი სჭირდებოდა.
      ბუნებრივია, ქალაქში ჩამოსული გლეხობა ძალზე ხელმოკლე იყო და თავშესაფარად სახელდახელოდ აგებულ ქოხებს აგებდა. ჰოდა, სწორედ აღნიშნულ ტერიტორიაზე სწრაფად მრავლდებოდა მიწურები.
      ქალაქის მმართველობითი ორგანოს საგანგებო ბრძანებულებით („უკაზით“), უნებართვოდ სახლის აშენება აიკრძალა, მაგრამ იქვე მითითებული იყო, რომ გადახურული სახლი, იმ შემთხვევაშიც, თუ მისი აშენება სათანადო ნებართვის გარეშე განხორციელდა, დანგრევას არ ექვემდებარებოდა.
      სოფლიდან ჩამოსული გლეხებიც, ამ „უკაზით“ გათამამებულნი, ცდილობდნენ, ერთ ღამეში მოესწროთ ქოხის აშენებაცა და გადახურვაც...
      სწორედ ასეთი, ერთ ღამეში აშენებული სახლების მეპატრონეებს ჟანდარმები „ნახალებს“ ანუ – თავხედებს უწოდებდნენ და აქედან წარმოიშვა დღევანდელი ნაძალადევის ძველი სახელი – „ნახალოვკა“.


ნავღლუღი

      დედაქალაქის ერთ-ერთი უძველესი უბნის სახელი – ნავთლუღი უცხოური წარმოშობის სიტყვიდან მომდინარეობს.
      ყველასათვის ნათელია, რომ ტოპონიმის ფუძე – „ნავთობი“, „ნავთია“. ეს სპარსული სიტყვაა და ნავთის გავრცელებასთან ერთად, ამავე სახელით ბევრ სხვა ქვეყანაში გავრცელდა.
      საერთოდ, ვარაუდობენ, რომ ნავთის სამშობლო ირანია. შესაძლოა, მართლაც, სწორედ ნავთობით მდიდარ ამ ქვეყანაში დაიწყეს პირველად ნავთის, როგორც გათბობისა და განათების საშუალებების გამოყენება. ამასთან, გავიხსენოთ, რომ ცეცხლი, როგორც რელიგიური კულტი, სწორედ ირანში ჩაისახა და ცეცხლთაყვანისმცემლობაც. ამ მიმდინარეობას ქართველები კათაკმევლობას ეძახდნენ („კათა“– ცეცხლს ნიშნავს, ხოლო „კმევა“– მოგეხსენებათ).
      ნავთობი ჩვენს ქვეყანაშიც ძველთაგანვეა ცნობილი. თან, ეს ნედლეული ქართული მიწის წიაღშიც საკმაო რაოდენობით არსებობდა და მას ქართული სახელიც ჰქონდა.
      ნიკო ჩუბინიშვილი თავის „ქართულ ლექსიკონში“ გვამცნობს: „ნავთი – მიწის ცხიმი, შავი ან თეთრი“. ცნობილია, რომ ნავთობით განსაკუთრებით მდიდარი იყო საგარეჯოს შემოგარენი, ასევე – ქართლის ზოგიერთი რაიონი, კერძოდ სოფელ რუისის ტერიტორია. დავესესხები დიდ ქართველ მეცნიერსა და გეოგრაფს ვახუშტი ბატონიშვილს, რომელიც წერს: „...ხოლო ტფილისის სამჰრეთ-აღმოსავლეთით არს ნავთლუხი. მუნ დის ნავთი კიდესა მტკურისასა, არამედ წყლის სიახლოვით, მრავალი არ აიღების“ („ქართლის ცხოვრება“). აქ ხაზგასმული ის გახლავთ, რომ იმდენი ნავთობი ამოდიოდა მტკვრის მარცხენა ნაპირთან, რომ ეს ნაკადი მტკვარს უერთდებოდა!
      სწორედ ეს ყოველივე გვაძლევს საფუძველს, ვივარაუდოთ, რომ ამ უბნის სახელის პირველი ნაწილი „ნავთიდან“ მოდის, ხოლო მეორე – თურქული სიტყვიდან – „ლუღი“, რაც ველს ნიშნავს ანუ „ნავთლუღი“ – „ნავთობის ველი“.


ნოდარ კოჭლაშვილი. №25; 18.06.2009; ჟურნალი „გზა“.


* * *

სვანეთის უბანი

       იმ პერიოდიდან, როცა იმპერიულმარუსეთმა ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსირება მოახდინა (1801 წ.), თბილისელებმა ძველი ქალაქის გალავანი მოარღვიეს და მიმდებარე ტერიტორიებზე დასახლებას მიჰყვეს ხელი. ასე, ნელ-ნელა გაჩნდა ძველი თბილისის გარშემო პატარა უბნები, ახალ-ახალი სახელებით: რიყე, ორთაჭალა, დოლაბაური, ჩუღურეთი, კუკია, სვანეთის უბანი და, მოგვიანებით – ვაგზლის უბანი.
      საინტერესოა, როგორ, საიდან გაჩნდა თბილისში სახელი „სვანეთის უბანი“? ამთავითვე ვიტყვი, რომ აქ გამოთქმული მოსაზრებები მხოლოდ ვერსიას წარმოადგენს, მაგრამ ვფიქრობ, ის საფუძველს მოკლებული არ უნდა იყოს.
      კითხვა – თუ რამ განაპირობა დედაქალაქში ამ სახელის გაჩენა? – ახალგაზრდობისას, ჯერ კიდევ მეორე მსოფლიო ომის დროს დამისვამს ამ უბნის მკვიდრი უხუცესებისათვის. ზოგი ამბობდა, რომ იქ ბევრი სვანი ცხოვრობდა, ზოგი არ ეთანხმებოდა ამ ვერსიას, რამდენიმე მოხუცმა კი მითხრა: ჩვენი პაპებისგან გაგვიგონია, რომ ამ ადგილას წინათ, ამ სახელის მქონე სოფელი იყოო.
      სამწუხაროდ, მსგავსი ფაქტი არც ერთ ისტორიულ წყაროში დაფიქსირებული არ გახლავთ. ამასთანავე, უნდა ვივარაუდოთ – თუ სახელი იქ დასახლებული სვანების სიჭარბიდან მოდის, მაშინ უფრო ბუნებრივი იქნებოდა, სვანების უბანი დაერქმიათ და არა – სვანეთის უბანი.
      ვახუშტი ბატონიშვილი თავის ნაშრომში – „აღწერა სამეფოისა საქართველოსი“ – თბილისის სანახებზე მსჯელობისას წერს: „გარემო ქალაქის წალკოტნი და ყვავილთა სავსე... სანადირონი მრავალნი ახლოს, ფრინველთა და ნადირთა“. ამგვარად, ლაპარაკია ადგილზე, სადაც ადამიანს შეეძლო, დაესვენა, მოესვენა და ნადირ-ფრინველიც მოენადირებინა. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ძველად ამ ადგილას იყო პატარა დასახლება, რომელსაც ხალხში სვენეთს ეძახდნენ. ამას ისიც გვაფიქრებინებს, რომ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში, მათ შორის, გორის მახლობლად, ამ სახელწოდების სოფელი არსებობს. ხოლო რაც შეეხება სახეცვლილებას, – სავარაუდოა, რომ „სვე“ – „სვა“-დ დროთა განმავლობაში გადაიქაცა და საბოლოოდ მივიღეთ სახელი – სვანეთის უბანი.


ფეთხაიმი

      ცნობილია, თუ რაოდენ ხანგრძლივი და ჰარმონიულია ქართველთა და ებრაელთა ურთიერთობა, რომელიც 26 საუკუნეს მოითვლის. ქართველი მემატიანე ლეონტი მროველი (X ს.) თავის დიდებულ ნაშრომში – „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“ წერს: „მაშინ ნაბუქოდონოსორ მეფემან წარმოსტყუენა იერუსალიმი, და მუნით ოტებულნი ურიანი მოვიდეს ქართლს, და მოითხოვოს მცხეთელთა მამასახლისისაგან ქვეყანა ხარკით“. აი, იქიდან მოყოლებული, სააქრთველოში დასახლებული ებრაელები ქართველებთან მეგობრულად ცხოვრობდნენ. ბუნებრივია, რომ ასწლეულების მანძილზე ცხოვრების შედეფად, ეთნოსი თავის კვალს ყველაფერში, უპირველესად კი ტოპონიმიკაში ტოვებს.
      ძნელი სათქმელია, თუ კომკრეტულად რა დროს დასახლდნენ ებრაელები თბილისში, თუმცა ის კი ცნობილია, რომ ეს ადრეულ საუკუნეებშივე მოხდა. ამას გვაფიქრებინებს ის ტოპონიმიც, რომელიც დედაქალაქის ერთ-ერთმა ძველმა უბანმა შემოინახა: დღევანდელ ასათიანის ქუჩასა და მთის ფერდობს შორის მდებარე დასახლებას წინათ, ფეთხაიმის უბანი ერქვა. უნდა ვივარაუდოთ, რომ სწორედ ის იყო ებრაული ეთნოსის წარმომადგენელთა კომპაქტურად დასახლების პირველი ადგილი, რადგან სიტყვა „ფეთხაიმ“ ებრაული წარმოშობისაა, ივრითზე „ბეთ“ (თანხმოვნები „ფ“ და „ბ“ ერთმანეთს ენაცვლება ხოლმე) – სახლს ნიშნავს, ხოლო „ხაიმ“ – სიცოცხლეს. ამგვარად, თუ სიტყვასიტყვით ვთარგმნით, გამოდის – „სიცოცხლის სახლი“.


ნოდარ კოჭლაშვილი. №26; 18.06.2009; ჟურნალი „გზა“.


* * *

ნარიყალა

      ზოგიერთი მეცნიერისა და მკვლევარის ვარაუდით, „ნარიყალა“ სპარსული წარმოშობის სიტყვაა და „ციტადელს“, „შიდაციხეს“ ნიშნავს, მაგრამ ეს მცდარი მოსაზრებაა. სიტყვა „ყალა“ არაბულ ენაშიც გვხვდება და „ციხესიმაგრეს“ ნიშნავს.
      ვინაიდან ქართულ-სპარსული ლექსიკონი ხელთ არ გვაქვს, მოვიშველიებთ რუსულ-სპარსულ ლექსიკონს, სადაც „ციტადელის“ ასეთი განმარტებებია მოცემული: „კალე“, „დეჟო“, „მაჰდე“, „მარქაზი“. როგორც ვხედავთ, „ნარინი“ ამ ჩამონათვალში არ არის. ამგვარად, „კალა“, „ყალა“ – ციხესიმაგრეს ნიშნავს; არაბებამდე ამ უბანს „ციხეს“, „ციხის უბანს“ ეძახდნენ.
      ახლა „ნარინს“ მივუბრუნდეთ. სპარსულ-რუსულ ლექსიკონში (კვლავ იმის გამო, რომ სპარსულ-ქართული არ გვაქვს) ვკითხულობთ: „ნარინი – 1) ცეცხლოვანი, ცეცხლისმფრქვეველი; 2) ჯოჯოხეთური; 3) ბოროტი სული, დემონი“. ცალკე „ნარინ“ (რადგან სპარსულში „ი“ მსაზღვრელ-საზღვრულის მაჩვენებელია) ნიშნავს: 1) მამრობით სქესს; 2) ხვადს, მამაცს, ძლიერს.
      ასე და ამგვარად, „ნარიყალა“ არა – „ციტადელი“ და „შიდაციხე“, არამედ – სალექსიკონო განმარტებების მიხედვით – შეგვიძლია ვთარგმნოთ რამდენიმენაირად, კერძოდ: „მამალი ციხე“, „მამაცი ციხე“, „ცეცხლოვანი ციხე“, „ჯოჯოხეთური ციხე“.
      „ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის“ მიხედვით, დედაქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე, ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრე ისტორიულ წყაროებში, პირველად IV საუკუნეშია მოხსენიებული „კალას“ სახელწოდებით. შემდგომში ის „შურისციხედ“ იხსენიება, უფრო გვიან – „ქალაქის ციხედ“, „თბილისის ციხედ“ და „ნარიყალად“. მეცნიერთა ვარაუდით, ციხის ადგილზე ძველთაგანვე (ჩვ. წ. აღ-მდე XIII-XII საუკუნეებში) არსებობდა დასახლება. ციხე ფეოდალური ქალაქის დომინანტს, მის ძირითად თავდაცვით ნაგებობას წარმოადგენდა; მრავალი შემოსევის შედეგად, არაერთხელ დანგრეულა, აღუდგენიათ და ასევე მრავალჯერ გადაუკეთებიათ. XVII საუკუნის 40-იან წლებამდე იქ იყო: სამეფო სასახლე, ეკლესია, აბანოები და სხვა სამეურნეო და საყოფაცხოვრებო ნაგებობები. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ციხის ერთერთ შენობაში დენთის საწყობის აფეთქების შედეგად, თითქმის ყველა ნაგებობა დაინგრა. დღემდე ყველაზე კარგად შემონახულია დასავლეთ ნაწილში მდებარე, ე.წ. „სტამბოლის გოდოლი“.
      P.S. როგორც ცნობილია, ბაგრატოვანთა შორის არის მეფე, მეტსახელად ნარინი – დავით VI (1245-1299 წწ). სიტყვა „ნარინი“ სულხან-საბას ასე აქვს განმარტებული: „მეფის პირი“, „მეფური შეხედულებისა“, მარი ბროსე ამ სიტყვას კიდევ ერთ მნიშვნელობას სძენს – „მახვილგონიერი“, ისტორიული წყაროები მოწმობს, რომ დავით VI ნარინიც გამოირჩეოდა ამ თვისებით...


ნოდარ კოჭლაშვილი. №27; 18.06.2009; ჟურნალი „გზა“.

იბეჭდება ჟურნალ "გზის" მთავარი რედაქტორის, ბატონ ზურაბ აბაშიძის თანხმობით.



* * *

      ბატონო გიორგი, მოგესალმებით და პირველ რიგში პეტრე-პავლობას გილოცავთ! მრავალს დაესწარით თქვენს ოჯახთან ერთად! ვნახე ბატონ ნოდარ კოჭლაშვილის ქვეთავი (ჟურნალ „გზაშიც“ ვნახე მისი გამოქვეყნებული სტატიები ტოპონიმებთან დაკავშირებით), რაზედაც დიდ მადლობას ვუხდი. ძალიან მომეწონა და ვფიქრობ, რომ მსგავსი ინფორმაცია ყველა რიგითმა ქართველმა უნდა იცოდეს. ინტერნეტში შემთხვევით ერთი მისამართი ვნახე http://www.geocities.com/revaz2002/Tbilisi-names/ და საჭიროდ ჩავთვალე თქვენთვის შემეტყობინებინა. მე თვითონ ძალიან მომეწონა და ვფიქრობ აღნიშნულ თემას მეტ ინფორმაციულობას შესძენს. საიტი ეკუთვნის ბატონ რევაზ ჟღენტს. ეს კი მისი პირადი გვერდია: http://www.geocities.com/revaz2002/ პატივისცემით, კონსტანტინე ელიზბარაშვილი.

  kote

Старотбилисские названия

      Авлабар — впервые название одной из частей Тбилиси на высоком плато левобережья встречается в одной из грамот 1398 г. Слово арабского происхождения «баре» означает «межа», «ров», «стена». В целом название «Авлабари» должно означать территорию за пределами стены. Подобное толкование полностью соответствует, средневековой структуре этой части города. Авлабари распространялся за пределами Исанской (Метехской) крепостной системы.
      Авчала — промышленно-жилой район в северной части Тбилиси, на левом берегу Куры. Когда-то эта местность была покрыта болотами и зарослями. В народе бытовало предание, что в этих местах обосновались злые духи («ави» — злой, «чала» — заросли на берегу реки). Путешественники стремились обойти стороной эту местность. Название древнее: Авчала упоминает летописец времен Давида Строителя, рассказывая о событиях конца XI в.
      Авшниани — так называется расположенная на северо-востоке от Тбилиси и примыкающая к Тбилисскому морю местность, которая согласно генеральному плану в будущем будет застраиваться (разработан соответствующий проект планировки). Название местности происходит от многолетнего травянистого растения «авшани», служащего отличным кормом для овец.
      Александердорф — названное в честь русского императора немецкое поселение, основанное немецкими колонистами — выходцами из Вюртенберга вблизи села Кукия в 1818 году. Территория была занята садами и огородами. Основное занятие населения- выращивание овощей и производство молочных продуктов. Впоследствии там была построена церковь - кирха. Отсюда возникло первоначальное название площади и улицы Марджанишвили - "Кирочная". Церковь стояла на нынешней площади Марджанишвили на месте одного из жилых домов. В 1824 году Кукия и Александердорф были официально приписаны к городу.
      Александровский сад — старожилы иногда и сегодня так называют сад Коммунаров. Когда-то на этой местности располагалось царское ристалище. В 40-х годах прошлого столетия здесь был устроен военный плац (Александровский плац). В 1859 г. на этом месте по проекту архитектора Ото Симонсона (1832-1914) был разбит первый в Тбилиси общественный сад. Он был открыт в 1865 г. и сохранил название "Александровский". О. Симонсон был потомком шведов, переселившихся в Россию. В 1858 году он получил звание академика петербургской академии художеств. В Тбилиси работал с 1858 по 1903 год. Им построено много зданий в Тбилиси и в Закавказье. В Тбилиси, в частности, им построено здание дворца наместника царя (Дворец Пионеров). Позже им же для Александровского сада были спроектированы выставочные павильоны, дом садовника, кафе, новая ограда Кашветской церкви. Сегодня на территории сада находятся два здания, которые выходят на проспект Руставели: Кашветская церковь (Святого Георгия) и картинная галерея. Картинная галерея построена в 1885 году. Здание предназначалось для военно-исторического музея.


Проект Александровского сада. Архитектор О. Симонсон

      Анчисхати — так называется церковь святой Марии, построенная при наследнике Вахтанга Горгасала — Дачи Уджармийском в VI в. Базиликальное здание выходит на современную улицу Шавтели. Нынешнее название церковь получила в XVII в., в честь перенесенной из Анчийского кафедрального собора иконы (Анчи находится в Кларджети — южной провинции Грузии того времени). «Анчис хати» в переводе — «Анчийская икона».
      Аспарези — название одной из площадей в пригородном квартале феодального Тбилиси — Гаретубани, на территории нижней террасы Александровского сада. Название означает «ристалище». Здесь проводились конные состязания, петушиные бои, бои баранов, верблюдов и т. д. Расталище на этой территории просуществовало до середины прошлого столетия, когда здесь был устроен военный плац, а затем — публичный сад.
      Атешга — слово происходит от персидского «атеш-кяде», что означает «храм огня». В Тбилиси в Нагорном квартале, вблизи колокольни церкви Петхаин, сохранились развалины кирпичного сводчатого строения. На этом месте издревле стоял храм огнепоклонников. В 20-х годах XVIII в. здесь была построена мечеть, также впоследствии разрушенная. На эти развалины тбилисцы перенесли древнее название храма огня.
      Багеби — на этой местности крестьяне из села Цхнети разводили огороды и содержали рогатый скот. «Баге» означает «ясли», отсюда название местности.
      Ваке — обширная территория, которую с юго-востока ограничивает овраг Варазисхеви, с севера — речка Вера, с юга — горный хребет. Свое название местность получила из-за сравнительно спокойного рельефа. «Ваке» в переводе — «равнина».
      Вардисубани (квартал роз) — старое название местности, на которой сегодня расположены улицы Джанашия, Казбекская, Тархнишвили. Раньше здесь была деревня под тем же названием. По имеющимся сведениям, эта территория была покрыта шиповником, от цветов которого, по-видимому, и происходит название.
      Ватный ряд — одна из редких тбилисских улиц, сохранивших средневековое название. Небольшая улица находится вблизи площади Горгасали. Здесь торговали ватой, шерстью, нитками, парчой.
      Ведзиси — современная застройка поглотила расположенную на северозападной окраине Тбилиси в районе улицы Канделаки деревню, название которой происходит от минеральных источников («ведза»).
      Воронцова мост — его строительство (на месте нынешнего моста имени К. Маркса) было закончено в 1835 г. Официально его нарекли Михайловским, однако тбилисцы называли Воронцовским по имени генерала М. Воронцова, который принимал деятельное участие в строительстве моста.
      Гаретубани — в переводе означает «загородный квартал». Он охватывал территорию нынешней площади Свободы и начала проспекта Руставели, непосредственно примыкая к городской крепостной стене.
      Головинский проспект — старое наименование главной улицы Тбилиси — проспекта Руставели, названного именем главноуправляющего Кавказским краем в 1837—1843 гг. генерал-лейтенанта Евгения Александровича Головина.


Головинский проспект. Церковь Кашвети (построена в 1742 году).
Современный вид получила в 1910 году
Военный Собор Александра Невского на Головинском проспекте.
Архитектор Д. Гримм, 1897 год. Находился на месте дома правительст.

      Грма-Геле — название местности дала глубокая («грма») лощина («геле»).
      Гунибская площадь — площадь, находившаяся на месте нынешнего нижнего корпуса Дома правительства, название получила в ознаменование взятия русскими войсками последнего прибежища имама Шамиля — Гунибской крепости 25 марта 1859 г. Площадь перестала существовать в 1897 году в связи со строительством Военного Собора Александра Невского.


Гунибская площадь. Справа - гимназия, наверху в центре - арсенал

      Дабахана — территория у слияния речки Цавкисисцкали с Курой. Здесь сосредоточился ремесленный цех дабахчей — изготовителей кожи. Как правило, дабахчи располагались у водоемов, так как для их ремесла было необходимо большое количество воды.
      Дабаханка — распространенное название нижнего течения речки Цавкисисцкали, происходит от расположенных в этой местности цехов дабахчсй-кожевников. Отдельные участки речки имеют различное название. В верхнем течении у села Цавкиси — Цавкисисцкали, далее — Легвтахеви (Фиговое ущелье), Салалакисцкали (по наименованию местности на этом отрезке) и, наконец, Дабаханка — устье речки.
      Джварис-мама — название происходит от одноименной грузинской церкви в Иерусалиме.
      Делиси — в толковании названия нет единого мнения. Некоторые склонны связать его с азербайджанским словом «дели», другие — со словом «мдело» (поляна). Предполагают также, что этимология восходит к слову «дзели» (древо), так как эта территория когда-то была покрыта лесами.
      Дидубе — происходит от слов «диди дубе», что означает «большая равнина». Сулхан-Саба Орбелиани поясняет «дидубе» так: «низкая местность». В летописях «Картлис цховреба» Дидубе впервые упоминается в связи с венчанием царицы Тамары (1189) г.), которое происходило в загородной резиденции в Дидубе. Однако название встречается в одной из дарственных грамот еще в IX в.
      Дирсичала — название местности на левом берегу Куры, в районе Навтлуги, которая когда-то была покрыта садами. Название расшифровывается как «овраг близ воды», что соответствует характеристике местности.
      Згвисубани — в переводе означает «морской квартал».
      Земмель — на территории нынешней площади Руставели на углу в прошлом столетии была аптека, принадлежащая некоему Земмелю. В дальнейшем Земмелем стали называть всю эту местность.
      Исани — так называлась часть Тбилиси, которая издревле образовалась на левом берегу Куры на территории, прилегающей к Метехи, и была окружена крепостными стенами. Последним обстоятельством и объясняется происхождение названия, которое на арабском языке обозначает укрепленное место, крепость.
      Кала — первоначально в грузинских хрониках так называлась часть города, примыкающая к цитадели и окруженная крепостными стенами. Эту часть города позднее Вахушти Багратиони именует «нижней крепостью». В летописи говорится, что питиахш пришел «в Тбилиси и Кала-крепость». В дальнейшем это название перешло на самую обширную часть средневекового города — между Курой, Нарикала, линией сегодняшней Комсомольской аллеи, улиц Да-диани, Пушкина, Бараташвили. Слово «кала» должно происходить от арабского «ка!ап» — укрепление т. е. от термина, распространенного по всей Азии.
      Кашвети — современное здание церкви возведено в 1910 г. До этого здесь стояла церковь св. Георгия, построенная князем Гиви Амилахвари в 1742 г. и также называвшаяся «Кашвети». Однако название и этой церкви было перенесено с более древней (VI в.). Таким образом, название перешло к выстроенной на этой местности третьей церкви. Этимология названия объясняется двумя словами: «ква» — камень, «шва» — родил. Платон Иоселиани приводит такую легенду: еще при жизни Давида Гареджийского одна из монахинь находившегося в этой местности монастыря оказалась в положении и по наущению огнепоклонников соблазнителем назвала отца Давида, из-за чего Давид был вынужден предстать перед духовным судом и доказывать свою непричастность. Монахиня же вместо ребенка родила камень. В честь этого «чуда» якобы и был назван монастырь «Квашвети» (13, с. 42).
      Кирочная — на территории площади Марджанишвили, на месте жилого дома, стояла церковь немецких колонистов — кирха. Отсюда старое название местности и улицы Марджанишвили.


"Кирочная" - ныне площадь Марджанишвили

      Клдисубани — древнее название квартала на склоне Сололакского хребта, означает «нагорный», «наскальный» квартал и отражает характер местности. Над террасообразной застройкой выделяется небольшая наскальная церковь св. Георгия.
      Корчикала — укрепление, господствующее над южными подступами к Тбилиси, защищало Ганджийские ворота. Крепостной комплекс, разоренный в 1618 г., несколько раз восстанавливался и вновь разрушался. Наименование, по-видимому, идет от турецкого «кочикала», что означает боевую крепость. Крепостное сооружение, восстановленное Ираклием II, вновь было разрушено персами в 1795 г.
      Кукия — сегодня так называется часть городской территории выше Советской улицы. Раньше (включая первую половину XIX в.) деревня Кукия располагалась на берегу Куры примерно между сегодняшними мостами К. Маркса, Элбакидзе и Советской улицей (старой Авчальской дорогой). Деревня не раз опустошалась при набегах. Она была официально приписана к городу в 1824 г., хотя еще долгое время оставалась деревней. Предполагают, что название этой деревни пришло из триалетского села Кукия, откуда население переселилось в пригородную деревню в 40-х годах XVIII в. Топоним «куки» впервые встречается именно в Триалети. «Куки» — название куклы, изображающей человека, которую грузинские племена использовали в ритуалах, связанных с земледелием.
      Лило — то обстоятельство, что название отдельных частей средневекового города часто происходило от характера расположенного здесь производства, дает основание предполагать, что в этой местности производились красители (лила).
      Лиси, озеро — на возвышенности северо-западнее Сабуртало расположено озеро длиной около 1000 м и шириной 600 м, вокруг которого в последние годы был разбит парк. Название толкуют по-разному. В одном случае «лиси» принимают за слово, означающее мокрый песок, грязь, в другом — при толковании названия исходят от водоросли «лиси».
      Мадатовский остров — в середине XIX в. остров был куплен генералом Мадатовым у князя Орбелиани. С тех пор тбилисцы называли его Мадатовским. Остров перестал существовать в 1930-х годах после реконструкции набережных реки Куры.


Мадатовский остров

      Мамадавити — так называют тбилисцы расположенную на склоне Мтацминды церковь и местность вокруг нее. Эту местность избрал для жилья один из тринадцати сирийских отцов, прибывших в Грузию с миссией распространения христианства («мамадавити» в переводе «отец Давид»). Здесь он построил молельню. Впоследствии, перебравшись из Тбилиси в Гареджийскую пустыню, Давид основал там знаменитый скальный монастырь, и церковь причислила его к лику святых.
      Мзиури — в переводе означает, «солнечный».
      Метехи — достоверным представляется этимологическое толкование этого слова, которое предлагает Платон Иоселиани. По его мнению, оно происходит от греческого «метох», что означет месторасположение дворца. Метехская церковь Богородицы издревле была придворной церковью грузинских царей. Под названием «Метехи» была также известна церковь Богородицы в Картли, которая тоже была придворной. Платон Иоселиани предполагает, что первоначально церковь была построена при Вахтанге Горгасале. Дошедший же до нас храм построен во второй половине XIII в.
      Мтацминда — в переводе «святая гора». В Грузии часто христианским храмам и их окрестностям давали название «святых мест» Греции и Палестины (Афон, Никозия, Антиохия, Кабени и др.). Так и господствующая над Тбилиси гора получила название в честь Афонской Святой горы. Происхождение названия, видимо, относится к IX в., когда на Афонской горе строились христианские (в том числе грузинские) монастыри и молельни.
      Мухранский мост — название происходит от дома князей Мухранских, располагавшегося вблизи моста.
      Муштаид — парк имени Орджоникидзе напротив стадиона «Динамо» тбилисцы и поныне часто называют «муштаидом». Старое наименование связано с именем одного из видных мусульманских деятелей Мир-Фетте-Саида, который во время русско-персидской войны 1826—1828 гг. оказал важную услугу русскому правительству. После Туркменхайского мира Муште (а)ид Мир-Фетте поселился в Закавказье и ему, среди других наград, были пожалованы 50 десятин земли в Тбилиси, где он и развел обширный сад. В 1848 г. муштаид вернулся в Персию и сад не раз был перепланирован. Однако имя первого владельца все же сохранилось.
      Навтичала — небольшой участок в Навтлуги, который с юго-востока граничит с Курой, а с северо-востока — с небольшой речкой Орхеви. Название происходит от найденной здесь нефти («навти»).
      Навтлуги — на этой местности в юго-восточной части Тбилиси исстари были небольшие нефтяные промыслы. «Навти» — нефть.
      Надзаладеви (Нахаловка) — старое название большей части района имени Ленина (за железнодорожным полотном). Поселение в этой местности зародилось в 80-х годах прошлого столетия, когда железнодорожные рабочие без разрешения властей и землевладельцев строили небольшие домики. Именно поэтому слободку власти назвали «Нахаловкой» — «Надзаладеви».
      Нарикала — крепость Нарикала была не только в Тбилиси. Подобное фортификационное сооружение было в Гори, Сурами, Ананури, Бочорме, Греми и в других укрепленных городах. «Нарикала», видимо, происходит от «Нарин-Кала», где «кала» — арабского происхождения и означает «укрепление», а «нарин» — монгольского и означет «малый», «младший». Это значит, что Нарикала отличалась от основной главной крепости.
      Ортачала — название происходит от турецкого слова, означающего «серединный остров». Так назывался остров, который был примерно на том месте, где сейчас расположен мост 300 арагвинцев. Впоследствии это название распространилось на территорию правого берега Куры. Эта местность в X—XIII вв. была заселена ремесленниками. После нашествия монголов население здесь исчезло, а местность, так же как и остров, покрылась садами. Остатки ортачальских садов сохранились до наших дней, остров же исчез в связи с искусственным поднятием уровня реки.
      Паша-Ванк — армяно-григорианская епископская церковь, пстроенная в конце XVI в. в Гаретубани (в пригороде) Тбилиси недалеко от нынешней Колхозной площади. По свидетельстзу Жана Шардена, церковь была построена бежавшим из Турции и принявшим христианство неким пашой. Отсюда — «Паша-ванк».Во время одного из нашествий турок церковь была разрушена. В 1720 году Вахтанг VI на развалинах этой церкви построил новую церковь, которая была обнесена оградой.
      Пески — в начале прошлого века ниже теперешнего моста Бараташвили существовал остров между основным руслом реки и ее левым рукавом. В 20-х годах рукав обмелел и высох. Наспех укрепленная набережная была застроена, а местность — бывшее дно реки — стали называть Песками.


Пески во время наводнения в 1893 году

      Пестрые бани — название происходит от разноцветных облицовочных плиток, покрывающих фасад здания.
      Поничала — название промышленно-жилого района и на юго-восточной стороне Тбилиси, состоит из двух частей: «пони» и «чала». «Пони» означает брод, переправу через реку, а «чала» — покрытый растениями берег реки.
      Растабазар — название улиц феодального города, происходило не только от продаваемого в торговых рядах товара (Ватный ряд, Серебряная улица, Красильная улица), но и от порядка расположения лавок. «Растабазар» — слово персидского происхождения, означает расположенный в один ряд вдоль улицы ряд лавок и мастерских в отличие от лавок, окружающих площадь («Чорсу»). Тбилисский Растабазар располагался вдоль нынешних улиц Сионской и Ираклия.
      Рике — грузинское название местности Пески.
      Сабуртало — обширный жилой район современного Тбилиси. Когда-то здесь были ристалища для различных игр. Сабуртало в переводе примерно звучит как «место для игры в мяч». По-видимому, в старину на этой территории были сады, о чем свидетельствует историк Вахушти Вагратиони, указывая, что сюда была проведена оросительная канава из речки Вера для поливки садов.
      Саджеирано — так назван строящийся жилой район в окрестностях Тбилисского моря. По преданию, в окрестностях Тбилиси водились джейраны, о чем свидетельствуют и такие наименования, как Джейраново поле, Джейраново озеро (последнее поглотило Тбилисское море).
      Сачино — дворец царицы Дареджан (Дарьи), построенный на одном из устоев Авлабарской крепостной стены, выделялся среди окружающей застройки и воспринимался (и сейчас воспринимается) со многих мест ущелья Куры. Название (в переводе — «видный», «выделяющийся») передает главенствующее местоположение дворца.
      Сеидябад — старое название местности, примыкающей к району бань, возникло в XVII в., когда сюда из Персии переселилось племя сеидов. Квартал с аналогичным названием был и в Тавризе.
      Сенная площадь — площадь находилась на левом берегу Куры, близ Метехского моста. Прибывшие в Тбилиси торговцы пристраивали товар в караван-сараи, а вьючных животных оставляли на этой площади, где было припасено сено. Площади с аналогичным названием встречались и в других городах.


Сенная площадь

      Серебряная улица — сохранившееся до наших дней средневековое название улицы, вдоль которой располагались лавки ювелиров.
      Синий монастырь (Лурджи монастери) — построен в XII в. во времена царствования Тамары. Стены храма были покрыты плитами синего цвета, отсюда — его название.
      Сиони — название тбилисского кафедрального собора, идет от иерусалимского Сиона. Название — «Сиони» встречается и в других местах Грузии (Самшвилде, Болниси, Атени и др.), причем во всех случаях церкви, как и иерусалимский Сион, посвящены Успению Богоматери.
      Сололаки — по преданию, для поливки крепостного сада (ныне Ботанического сада) во времена арабского господства был построен или восстановлен акведук. Канал этот по-арабски назывался «Сулулах». Видимо, это название впоследствии распространилось на питающий канал ручей, а затем и на всю гору. Позднее так же называли и участок у подножья горы. Эта территория издревле была покрыта садами, обеспеченными поливной системой. Остатки этих садов и сегодня кое-где встречаются во внутренних двориках.
      Сурпнишан — название армяно-григорианской церкви на улице Акопяна означает «Святой крест».
      Сухой мост — мост построен в 1881 году по проекту итальянского архитектора Джовани Скудиери. Он соединял Александровский сад с Мадатовским островом, с которого, в свою очередь, был перекинут мост к району Кукия. В 1938 году рукав Куры под мостом осушили и по бывшему руслу пролегла трасса набережной. Отсюда название - сухой. В то время однопролетный, 32-х метров высотой, построенный из тесанных камней мост представлял собой интересное техническое сооружение.
      Татарская площадь — так долгое время называлась нынешняя площадь Горгасала. Площадь располагалась перед крепостью. Отсюда и первоначальное название «Цихисмоэдани», т. е. Крепостная площадь. Крепостью долгое время владели персы. Народ объединил иноверных захватчиков под общим названием «татары». Указанный исторический факт отражает название площади.


Татарская площадь (ныне площадь Горгасали). Рисунок Г. Гагарина. 30-е годы 19 века.

      Темный ряд — старое название нынешней улицы Шардена объясняется тем обстоятельством, что она по всей длине была перекрыта сводом. В позднем средневековье здесь торговали домашней утварью.
      Фуникулер — тбилисцы часто так называют вершину горы Мтацминда, где разбит парк. Название распространилось на парк от канатно-железной дороги (от фр. funiculaire), построенный здесь в 1905 г. бельгийским акционерным обществом (инженер Л. Блаш).


Фуникулер

      Худадовский лес — в 1893 г. по инициативе доктора Н. Худадова на казенных землях на границе с Нахаловкой стали разводить лес. С самого начала тбилисцы лес стали называть Худадовским.
      Чрели абано — грузинское название «Пестрых бань».
      Чугурети — это название происходит от турецкого слова «чугор», «чугур» и означает овраг, склон горы. В лексике некоторых деревень Внутренней Кахетии сохранилось слово «чугурети», означающее смытый горный склон. Именно таким и представляет рельеф Чугурети Вахушти Багратиони. Судя по его плану Тбилиси, эта местность с трех сторон была ограничена оврагом, а с четвертой — Курой. Так называемая Авчальская дорога, которая начиналась у Авлабарских городских ворот, делила деревню на две части. В 20-х годах XIX в. деревню присоединили к Тбилиси. С этих пор в Чугурети располагалась большая часть городских горшечников. Об этом свидетельствует название некоторых улиц.
      Шуа-базари — в переводе «серединный базар». Он располагался вдоль нынешней улицы Леселидзе и делил город на верхний и нижний кварталы, проходил по середине Кала.
      Эриванского площадь — так называлась нынешняя площадь Свободы в течение XIX в. В 1827 г. русскими войсками под командованием генерала И. Паскевича был взят город-крепость Эреван. Паскевичу среди других наград был пожалован титул графа Эриванского. Именем Паскевича-Эриванского была названа тбилисская площадь, которую в дальнейшем для краткости назвали площадью Эриванского.


Площадь Эриванского. Караван-сарай,
архитектор Дж. Скудиери, 1851 г
Площадь Эриванского (ныне площадь Свободы) в середине 19 века

* * *

      გაგაცნობთ ანონიმი პიროვნების მიერ გამოთქმულ მოსაზრებას, რომელსაც საინტერესო ვერსიები აქვს წარმოდგენილი:
      ისანი ძველად მოიცავდა ტერიტორიას დღევანდელი ჩუღურეთიდან არამიანცის საავადმყოფომდე. ისანი მე-19 საუკუნეში იყოფოდა შემდეგ უბნებად – ავლაბარი, მეტეხი, შავსოფელი, ძაღლისუბანი. თამარ მეფის დარბაზი კი მდებარეობდა ახლანდელი სასტუმრო "ძველი თბილისსა" და რესტორან "მეტეხის ჩრდილში" შორის.
      ისნის მეტროს აშენების შემდეგ ტოპონიმიკა საერთოდ აირია. დღეს ისანი შეარქვეს ადგილს, რომელიც ძველად ქალაქგარეთ იყო და არანაირი შეხება არ ჰქონდა ისანთან. ამ უბნის ათვისება მხოლოდ მე-19 საუკუნეში დაიწყეს და მანდ ვორონცოვმა ფერმები გააშენა. ამიტომ უკვე მე-20 საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ფერმები დაანგრიეს და სახლების აშენება დაიწყეს, ამ ადგილს ფერმისუბანი დაერქვა. თავად ისანი კი აქედან საკმაოდ მოშორებით, 300 არაგველების მეტროსთან მთავრდებოდა. დღეს ამ ტოპონიმიკას კიდევ ემუქრება შეცვლა. ერთ-ერთი სამშენებლო კომპანია ისნის უბნად მოიხსენიებს თავის პროექტს, რომელიც სამგორს იქით, ახლანდელ მოსკოვის პროსპექტზე შენდება, რომლის ათვისებაც მხოლოდ 60-იან წლებში მოხდა.
      რაც შეეხება ავლაბარს, მართალია რომ ის მოიცავდა იმ ადგილს, სადაც ახლა რეზიდენცია შენდება და იქიდან მოყოლებული სომხურ თეატრამდე და ავლაბრის მოედნამდე. ერთ მხარეს იწყებოდა ძაღლისუბანი, ხოლო მეორე მხარეს მეტეხი შესაბამისად. ავლაბარი როგორც ტოპონიმი, გაჩნდა მე-18 საუკუნის პირველ ნახევარში და მას არაბულ სიტყვებთან არ უნდა ჰქონდეს კავშირი. მეორე ვერსია კი არადამაჯერებლად ჟღერს. ეს უბანი ძირითად ქალაქს მოცილებული იყო რადგან მთავარი ქუჩა – კახეთის გზა – შემდეგ ღვინის დაღმართით გრძელდებოდა და ეშვებოდა მეიდანთან. ანუ ავლაბარი შეიძლება ითქვას გარეუბანი იყო და ამიტომ არაპრესტიჟული. ასევე ეს ტერიტორია არასოდეს ყოფილა ციხით შემოზღუდული. რადგანაც ვახუშტი თამარის დარბაზს ციხის შეიგნით მოიხსენიებს, ამიტომ ავლაბარი ვერ იქნებოდა თამარის რეზიდენციად. თუ მაინცდამაინც ტოპონიმის არაბულ წარმომავლობას ვენდობით უნდა ვივარაუდოთ რომ ეს ადგილი სასახლის უკან (მეტეხის ციხე-უბნის) უკან მდებარეობდა და ამიტომ დაერქვა ეს სახელი. თავად ავლაბარში არც ციხე და არც სასახლე არ მდგარა არასდროს.
      P.S. ამ ტოპონიმიკას ჩემი ერთი ნაცნობი აღმოსავლეთმცოდნე განმარტავდა როგორც ჰავა-ლაბარი ან ჰავალა-ბარი. ახლა აღარ მახსოვს, მეორე ნაწილი რას ნიშნავს, მაგრამ პირველი თურქულად და აზერბაიჯანულად „ჰაერს“ ნიშნავს.